Photo by Paweł Kamiński

Odkrywanie liberatury przebiega w kilku etapach. Ze względu na różnorodność ujęć, każdy z autorów prezentuje osobny „idiom odczytania”. Jednak oprócz ahistorycznej egzegezy jest i miejsce dla przeszłości, dla odnajdywania tych dzieł protoliberackich, które ze względu na swoją formę (bliską definicji liberatury) były przez klasyczną literaturę marginalizowane bądź traktowane jako nie dająca się zaklasyfikować hybryda.

Photo by Paweł Dunajko

Jednym z takich dzieł jest Arw Stanisława Czycza – tekst/poemat/scenariusz/uwertura mający być impulsem dla Andrzeja Wajdy do stworzenia filmu o życiu zmarłego przyjaciela i artysty, Andrzeja Wróblewskiego. Próba umiejscowienia Arwa w literaturze nastręcza wiele kłopotów. Z powodu ahronicznej/wielowątkowej/synestezyjnej/symultanicznej struktury trudno przyporządkować go do którejkolwiek z gatunkowych szufladek literackich. I choć książka pojawiła się w serii „Liberatura”, to nie oznacza to, że problem został na dobre rozwiązany oraz że znaleziono właściwy sposób na odczytanie tego dzieła. Wydaje się raczej, że dzięki temu Arw zyskał nową przestrzeń interpretacji w oparciu o swoją wielopoziomową architekturę (Piotr Marecki, wielki orędownik prekursorstwa Arwa jako utworu wyprzedzającego swoje czasy, przywołałby zapewne pojęcie multimedialności). Zenon Fajfer, twórca liberatury, w posłowiu do Arwa zwraca jednak uwagę na wskazówki samego autora, w których swój zamysł traktował on nie w wymiarze znaczącym i istotowym (stanowiącym punkt wyjścia dla działań liberackich) – jak chociażby omawiany wcześniej poemat Rzut kośćmi nie zniesie przypadku Stéphane Mallarmé’a – lecz jako stylistyczne i formalne zabiegi mające jedynie sprostać jego niezwykle złożonej wizji. Czycz odcinał się również od awangardowych zabiegów znanych mu chociażby z poezji konkretnej, co wyraźnie ilustruje gatunkową problematyczność Arwa nawet w sytuacji umiejscowienia go w kontekście liberackim.

Photo by Paweł Dunajko

W próbie od-czytu Arwa wrażeniem narzucającym się wprost jest poczucie ogarniającego nas chaosu i niezrozumienia wyłaniających się treści. Przypomina to wyjście z cichego zaułka ulicy w rwący potok dźwięków głównej arterii miasta. Początkowo wszystkie szczegóły tworzą bełkotliwą i niepojęta masę (wręcz odstręczającą), z której stopniowo, w miarę oswajania się z zewnętrzem, zaczynamy wyławiać mijające nas urwane strzępy dialogów, przejeżdżające samochody, a być może i nawet odległy o kilkaset metrów czyjś podniesiony głos. W podobny sposób wyłania się struktura Arwa, gdzie poszczególne narracyjne streamy (podkreślone w tekście specjalnymi kolorami dla łatwiejszego umiejscowienia i wytyczenia drogi czytającym oczom) początkowo przypominają pozbawione identyfikacji zakodowane sygnały, które z każdą chwilą osadzania się w tym charakterystycznym przeładowaniu, nabierają znaczenia, gdy nasze zmysły dostrajają się do panujących wewnątrz tekstu warunków.

Photo by Paweł Dunajko

Należy również wspomnieć, że taka, a nie inna, postać Arwa nie wzięła się z powietrza. Stanisław Czycz już wcześniej znany był ze swoich poematów polifonicznych utrudniających drukarzom życie, co najczęściej i tak kończyło się ze szkodą dla postaci samego dzieła (na co narzekał sam poeta) degradowanego do formy wygodniejszej dla składacza. To nieustanne zmaganie się z „materią” i z ograniczeniami technicznymi przypomina nieustępliwą walkę bohatera skazanego na porażkę. W czasie powstawania Arwa Stanisław Czycz miał do swojej dyspozycji jedynie maszynę do pisania i zaledwie kilka kolorów taśmy do oznaczania poszczególnych pasm – komputery ani programy do składu tekstu i druku cyfrowego nie były wówczas powszechnie dostępne. Proces powstawania dzieła opłacony był ogromnym wysiłkiem fizycznym i intelektualnym zaprzęgniętym w celu ujarzmienia techniki w sposób jak najbardziej bezkompromisowy i konsekwentny.

Photo by Paweł Dunajko

Ta próba dosięgnięcia istoty własnego zamysłu za pomocą dostępnej technologii, wtedy jeszcze opierającej się na prostych mechanizmach, stanowi możliwy bodziec do spojrzenia na Czycza i jego starania, jak na działanie człowieka stojącego w prześwicie heideggerowskiej alethei, „istoczącego dyskurs techniki” w czasie, który ma dopiero nadejść, za pomocą tego, co usuwa się właśnie w cień. Jednak dzięki publikacji Arwa w serii „Liberatura” to wy-darzanie (Ereignis) pisma-i-języka ma ponowną szansę wskazywać sobą możliwe kierunki, którymi podąża nieustannie hałaśliwa i aktualizująca się codzienność.

Photo by Paweł Kamiński

Arw w zamyśle Czycza to przede wszystkim polifonia i symultaniczność. Przenikanie się poszczególnych pasm, osłabianie stopnia ich natężenia, przecinanie się wątków w jednej frazie. Dlatego w przygotowanym muzycznym miksie główną zasadą komponującą całość było stworzenie podobnego wrażenia za pomocą dźwięków. Każdemu z pasm, które opisał Czycz na stronie początkowej, zostały przypisane ścieżki muzyczne od 1 do 8. W nawiasach kwadratowych oznaczony jest czas w jakim dany utwór się zaczyna i kończy.

1. Ingebrigt Hĺker Flaten – Swedish Impressions [00:00 - 12.23]
2. paal nilssen-love – no way in [00:08 - 6:07] + paal nilssen-love – b [08:00 - 11:39]
3. Chris Abrahams – Bird And Wasps [00:20 - 11:30]
4. Wilfrido Terrazas – Elefantástica [00:24 - 04:56] + Wilfrido Terrazas – Abhörgerät 11 (mit Blut) [05:04 - 11:05]
5. Marina Rosenfeld – ‘I Treated Myself… Like I Knew I Would…’ (Teenage Lontano 2)  [00:32 - 03:11] + Marina Rosenfeld – ‘Hey, Girls (It’s Not An Issue For You…)’ (Teenage Lontano 3) [03:28 - 07:31] + Marina Rosenfeld – ‘Cuz I Cannot Find My Way…’ (Teenage Lontano 1) [07:45 - 11:02]
6. Indignant Senility – Plays Wagner 04 [00:48 - 08:31] + Indignant Senility – Plays Wagner 02 [09:04 - 12:30]
7. John Kannenberg – The Mausoleum of All Hope and Desire [00:56 - 07:25]
8. Christophe Havard – Oud’e Ou Non! [02:40 - 09:57]

The music we’re playing is not for commercial purposes. If you like it please support the artists by buying their records.

———————————-

Stanisław Czycz (1929-1996) – urodzony w Krzeszowicach, w roku 1929, dorosłe życie spędził w Krakowie. Artysta pokolenia „Współczesności”, do literatury wszedł w grudniu 1955 roku, biorąc udział, obok m.in. Białoszewskiego i Herberta, w „Prapremierze pięciu poetów” na łamach „Życia Literackiego” (opublikował wiersze „Gdybym żył w roku 1883…” i „Szczur”, skomentowane przez Ludwika Flaszena). Swoje utwory poetyckie wydał w tomach „Tła” (1957) i „Berenais” (1960). (…)

Czycz przez długie lata zmagał się z chorobą nowotworową, schorzeniami dermatologicznymi, ciężką depresją. Drukował niewiele, pisał z oporami. Kiedy mówił „od roku nie napisałem ani linijki”, było to „wyznanie absolutnie tragiczne w swojej prawdziwości”. Żył z dala od środowiska literackiego, zamknięty w swoim mieszkaniu na ostatnim piętrze krakowskiego Domu Literatów przy Krupniczej 22. Był jednym z najbardziej oryginalnych, ale też najgłębiej zapomnianych współczesnych polskich pisarzy. Swój „renesans” przeżył dopiero na początku XXI w., kiedy to po jego dzieła sięgnęła – i poddała je ponownej interpretacji – grupa młodych literatów i krytyków skupionych wokół krakowskiego czasopisma „Ha!art”. (…)

[www.culture.pl]

Kolejnym tytułem, który zostanie zaprezentowany w dziale „Liberatura„, będzie wyjątkowa pozycja w literaturze (i liberaturze) – poemat Stéphane’a Mallarmé’a Rzut kośćmi nigdy nie zniesie przypadku. Poemat, który zapisał się w historii niezwykłym układem typograficznym i nowatorskim sposobem myślenia o tekście. Można powiedzieć, że Rzut kośćmi… w pełni zrealizował założenia, jakie Zenon Fajfer stawia książkom liberackim i, z perspektywy czasu, stanowi wręcz punkt wyjścia, antycypację liberatury. By jednak dokładniej przedstawić myśli i twierdzenia zapisane powyżej, najlepszym rozwiązaniem będzie sięgnięcie po obraz poematu, wsparty informacjami dotyczącymi kontekstu w jakim powstawał.

photo by Paweł Kamiński

Pierwsza publikacja Rzutu kośćmi… miała miejsce na łamach czasopisma „Cosmopolis” w 1897 roku. Niestety ze względu na ograniczenia wynikające z formatu oraz objętości czasopisma, poemat nie został wydrukowany we właściwej postaci. W wydaniu tym nie uwzględniono likwidacji podziału na strony verso i recto, umieszczając tekst na powierzchni jednej strony zamiast na dwóch, niemniej już wtedy poemat ukazywał rewolucyjne podejście do tekstu, a to za sprawą niespotykanych dotąd w poezji technik typograficznych – wykorzystania kilku rodzajów i wielkości czcionek oraz nietypowego rozmieszczenia tekstu. Dopiero po śmierci autora w 1914 roku, ukazała się wersja Rzutu kośćmi… dokładnie stosująca się do wskazówek Mallarmé’a, w której przywrócono właściwy kształt poematu.

photo by Paweł Dunajko

Na dwudziestu jeden stronach znalazł się tekst – o różnym stopniu natężenia słów, o różnej wielkości kroju pisma i jego układzie na poszczególnych stronach. Rezygnacja z wyraźnie zaznaczonej podmiotowości, na którą pierwotnie miała by wskazywać treść poematu (przewrotnie można powiedzieć, że treścią w Rzucie kośćmi… jest materialny aspekt tekstu, jego litera), usunięcie się autora w cień bieli kartki, zostawia czytelnika samego z percepcją tekstu w całej jego przestrzennej rozciągłości. Dzięki wykorzystaniu takich rozwiązań, udało się zaburzyć klasyczną formę wiersza, zmuszając odbiorcę do odnajdywania sensu poprzez własne próby, pomyłki i starania.

photo by Paweł Dunajko

Struktura poematu rozkłada się na wielu poziomach, odwołując się między innymi do synestezji, wspierając język muzycznymi intuicjami (układ tekstu miał stanowić analogię partytury i jej zapisu), będąc zmysłowym wyrażeniem wirtualności doświadczenia i tego, co obecnie moglibyśmy przypisać projekcjom multimedialnym i występom vj’ów. Ówczesne ograniczenia technologiczne nie pozwalały Mallarmé’owi nawet pomyśleć o tym w taki sposób, to jednak kluczowym dla tej współczesnej interpretacji odbioru dzieła, może być fragment relacji Paula Valéry’ego (zaczerpnięty z wprowadzenia do Rzutu Kośćmi…: „NICOŚĆ I CZCIONKA”), z chwili w której Stéphane Mallarmé zaprezentował mu poemat: „Wydawało mi się, że zobaczyłem oblicze myśli, po raz pierwszy umieszczone w naszej przestrzeni… Tu, naprawdę, rozciągłość przemawiała, marzyła, rodziła z siebie formy czasowe. Oczekiwania, zwątpienie, skupienie stały się czymś widzialnym. Mój wzrok miał do czynienia z wcielonym milczeniem. Z łatwością przyglądałem się nieuchwytnym chwilom: ułamek sekundy, w którym pojawiała się, rozbłyskała i znikała idea: atom czasu, zalążek psychologicznych epok i nieskończonych konsekwencji, wydawały się wreszcie czymś realnie istniejącym, otoczonym nicością, która nabrała realnych kształtów. (…) Tu, na tym papierze, nie wiem jaki błysk ostatnich gwiazd drżał nieskończenie czysto w tej międzyświadomej pustce, gdzie, niczym materia nowego rodzaju, pogrupowana w zbiory, smugi, systemy, współistniało Słowo! (…).” Specyficzny sposób prezentacji i doświadczenie naoczności materii tekstu dzięki Rzutowi kośćmi…, jest (być może) zapowiedzią tego-co-stwarza „elektroniczny” poemat Zenona Fajfera Ars poetica , i którego odczytywanie mogło by być dla nas adekwatnym (teraźniejszym) odzwierciedleniem odczuć Valery’ego, kiedy oglądał prezentowany mu przez Mallarme’a Rzut kośćmi… Jednak Ars poetica to również rozszerzenie idei liberatury o nowe medium, cyfrowe środowisko pod postacią e-liberatury, dla której wirtualna przestrzeń w jakiej została ukształtowana jest jej elementem konstytutywnym.

photo by Paweł Dunajko

Redaktorzy polskiego wydania Rzutu kośćmi… Zenon Fajfer i Katarzyna Bazarnik, dołożyli wszelkich starań, by układ i format poematu były wiernym przekładem oryginału. Trzeba też wspomnieć, że nie jest to pierwsze polskie wydanie Rzutu kośćmi…, ale jedyne, które w pełni zrealizowało założenia stawiane przez samego autora. Co ciekawe, do naszej dyspozycji książka została przygotowana w wersji dwujęzycznej oraz dodano do niej również wersję poematu z czasopisma „Cosmopolitan”, dzięki czemu możemy zobaczyć jak niezwykle istotną kwestią jest wierne oddanie postaci tekstu liberackiego.

photo by Paweł Dunajko

Przygotowany miks z okazji Rzutu kośćmi…, stanowił pretekst do zmierzenia się z poematem jako zapisem nutowym, bądź (z tej możliwości skorzystałem ja) graficzną notacją. W miksie wykorzystałem fragmenty muzyczne: BJ Nilsena, Carstena Nicolaia, Fennesza, Hitoshi Kojo, Matthieu Ruhlmanna, Orena Ambarchi, Pierre’a Gerarda, Sawako, Yannicka Dauby’ego. Każdy z użytych sampli został przyporządkowany innemu krojowi bądź wielkości pisma (np. największej czcionce przypadł dźwięk najniższy, z kolei najmniejszej przeznaczyłem „dźwiękowe drobiny”) oraz był rozmieszczony na płaszczyźnie brzmieniowej według położenia na stronie (lewej lub prawej).

Stéphane Mallarmé – Un coup de dés jamais n’abolira le hasard

[audio:http://www.archive.org/download/StephaneMallarme-UnCoupDeDesJamaisNaboliraLeHasard/StephaneMallarme-UnCoupDeDesJamaisNaboliraLeHasard.mp3]

Some right reserved

Stéphane Mallarmé (1842-1898) – francuski poeta, teoretyk sztuki i krytyk literacki uważany za najwybitniejszego przedstawiciela XIX-wiecznego symbolizmu; kojarzony również z dekadentyzmem oraz parnasizmem szkoły Charlesa Leconte de Lisle’a. Tłumacz liryki Edgara Allana Poego na prozę poetycką.

Mallarmégo jako konstruktora „poezji czystej” powszechnie uznaje się za prekursora liryki współczesnej (min. awangardy, surrealizmu czy kaligramu), jednego z najbardziej nowatorskich twórców literatury XIX wieku, a nawet – najbardziej znaczącego poetę nowoczesnego. Jego twórczość określana bywa mianem liryki skupienia słów, estetyki pustki oraz alchemii słowa.

Linki:
www.liberatura.pl
www.pl.wikipedia.org
www.ha.art.pl

photo by Paweł Dunajko

Zawartość książki, pomijając autorski wstęp oraz teksty teoretyczne na jej końcu, to dziesięć sonetów rozmieszonych na dziesięciu stronach pociętych w paski zawierających pojedynczy wers. Dzięki temu zabiegowi (potraktujmy to stwierdzenie jako stylistyczny eufemizm, ponieważ strukturę sonetów – odpowiedni dobór słów, wersyfikacja etc. – określa algorytm oraz ściśle zaplanowana i wytyczona architektura budowy książki) uzyskujemy możliwość wygenerowania ogromnej liczby (jak wskazuje na to sam tytuł) możliwych odczytań sonetów.

photo by Paweł Dunajko

Lektura Stu tysięcy miliardów wierszy nieodparcie przypomina mi przedzieranie się przez gęsty las, gdzie poszczególny wers, jak gałązka, prowadzić może do liścia, a nawet całego drzewa. Przedzieranie się wskazuje również na pewien wysiłek, nasz aktywny wkład w odnalezienie i trzymanie się obranej ścieżki odczytu. Każdy ruch (dosłownie), każda decyzja może okazać się wytyczeniem nowej przestrzeni, a tym samym, powstaniem nowego śladu. Naszą „wędrówkę po lesie” możemy rozpocząć w dowolnej jego części, zanurzając się w nieprzystępny gąszcz zielonych i splątanych ze sobą znaczeń prześlizgujących się mimowolnie między palcami. Oczywiście, można sobie również pozwolić na spokojną podróż, rozpoczynając ją od zastanego układu, stopniowo zagłębiając się w poszczególne wersy (kierując się np. hedonistyczną zasadą: wybieram ten bo mi się podoba, albo: wybiorę tamten, bo może ciekawie brzmieć w zestawieniu z innym etc.) próbując aktywować ich sens w nowej całości. W ten sposób ów metaforyczny las może się nagle okazać czymś, co otacza nas zrazu, a każdy nasz gest jest stwarzaniem jego struktury na nowo (wyglądu, zagęszczenia, krajobrazu) od… wewnątrz.

photo by Paweł Kamiński

Jak daleko wzrokiem sięgnąć (jednak nie dalej niż nad krawędź kartki) dostrzegamy książkę, która stwarza modus technologii, wprowadzając żywioł języka w ściśle wytyczoną rzeczywistość i jej potencjalne realizacje. To nic innego jak mechanika rozkwitania zieleni, generator tekstów, czy wreszcie „piekielna machina” tnąca w paski znaczenie.

photo by Paweł Dunajko

Raymond Queneau – Cent Mille Milliards de Poèmes

[audio:http://www.archive.org/download/Raymond_Queneau_-_Cent_Mille_Milliards_de_Pomes/Raymond_Queneau_-_Cent_Mille_Milliards_de_Poemes.mp3]

Track list:
1. Francisco López & Lawrence English – Pattern Review By Motion
2. Ryuta Kawabata – ppCD 1.1-06
3. Francisco López – Untitled #209

Some right reserved

Raymond Queneau (1903-1976) – francuski poeta, powieściopisarz i eseista, współzałożyciel eksperymentalnej grupy literackiej OuLiPo (Warsztatu Literatury Potencjalnej). Należał do Akademii Goncourtów, był także dyrektorem Encyklopedii Plejady wydawnictwa Gallimard, a jako Satrapa należał do Kolegium Patafizyki. Sukces światowy zawdzięcza głównie dwóm dziełom: powieści Zazi w metrze (Zazie dans le métro, 1959) i Ćwiczeniom stylistycznym (Exercices de style, 1947).

Linki:
www.liberatura.pl
www.en.wikipedia.org
www.ha.art.pl

W Radio-Alternator.com rozpoczynamy nowy cykl. Nie będzie on jednak miał za wiele wspólnego z muzyką. Bliżej mu będzie do literatury, choć jak się za moment okaże, nie takiej literatury jaką większość z nas ma na myśli.

Pretekstem dla tej inicjatywy była chęć rozszerzenia zakresu działalności radio. O ile możemy mówić o stabilności naszej platformy muzycznej (pojawiające się regularnie audycje tematyczne, gościnne podcasty, imprezy z naszym udziałem etc.), to nadal chcemy i dążymy do tego, aby radio-alternator.com rozwijało się i rozbudowywało swoją formułę o kolejne interesujące nas płaszczyzny, które chcielibyśmy Wam zaprezentować.

Wybór padł na (w pewnym sensie) całkiem nowe zjawisko w literaturze. Dziesięć lat temu Zenon Fajfer swoim artykułem opublikowanym w czasopiśmie „Dekada Literacka” (nr 5-6, 1990) zatytułowanym: Liberatura. Aneks do słownika terminów literackich rozpoczął wytyczanie nowej ścieżki w odbiorze i postrzeganiu książki. W klasycznym rozumieniu postać książki jawi się nam jako obiekt składający się z okładki, papieru i zapisanego na nim tekstu – nikogo to nie dziwi i stan taki jest traktowany jako oczywistość. Pojęcie ‘liberatury‘ (od łac. liber ‘książka’, ‘wolność’) sprawia jednak, że to, co dotychczas traktowane było jako transparentna i nieoznaczona przestrzeń – jak używany rodzaj papieru, kształt okładki, wielkość i rodzaj czcionki (jak i wiele, wiele innych marginalnych dotąd aspektów biorących jednak udział w powstawaniu książki) – nagle zyskało autonomię w równym stopniu, co zapisywana wewnątrz treść. Dzięki temu twórca liberatury twórca książek liberackich, decyduje o tych wszystkich (bądź niektórych z nich) elementach, tworząc w ten sposób obiekt/dzieło wymykające się klasycznemu rozumieniu literatury. Czytelnik zostaje rzucony w całkowicie nowy rodzaj doświadczenia, w którym jego dotychczasowe przyzwyczajenia zostają rozmontowane, zmuszając go do wypracowania zupełnie nowych strategii i rodzajów odczytań.

Nasz nowy cykl, powstały z chęci przypomnienia o mijającej w tym roku dziesiątej rocznicy istnienia pojęcia ‘liberatury’ a tym samym zaistnienia nowego zjawiska literackiego w świadomości czytelnika i krytyki literackiej, będzie próbą przybliżenia Wam serii wydawniczej Liberatura, interdyscyplinarnego magazynu kulturalno-artystycznego „Ha!art”, którego redaktorami są Katarzyna Bazarnik i Zenon Fajfer. Ponieważ liberatura w literaturze jest zjawiskiem wyjątkowym i nieszablonowym, naszym celem jest również nieszablonowe podejście do jej materii.

Każdej próbie refleksji nad poszczególną książką będą towarzyszyły zdjęcia ułatwiające zobrazowanie tego, o czym będzie mowa. Natomiast klamrą zamykającą powstały obraz będzie muzyczny set korespondujący z pozostałymi elementami. W ten sposób, mamy nadzieję, że uda się nam stworzyć odpowiedni obraz potencjału wynikającego z kontaktu z liberaturą.

Dotychczas w serii Liberatura ukazały się:

tom 1: Katarzyna Bazarnik i Zenon Fajfer (O)patrzenie (2003)
tom 2: Zenon Fajfer Spoglądając przez ozonową dziurę / But Eyeing Like Ozone Whole (2004)
tom 3: Stéphane Mallarmé Rzut kośćmi nigdy nie zniesie przypadku (2005)
tom 4: Stanisław Czycz Arw (2007)
tom 5: B.S. Johnson Nieszczęśni (2008)
tom 6: Raymond Queneau Sto tysięcy miliardów wierszy (2008)
tom 7: Georges Perec Życie instrukcja obsługi (2009)

W przygotowaniu:
Zenon Fajfer i Katarzyna Bazarnik Oka-leczenie
Perec instrukcja obsługi (praca zbiorowa)
Krzysztof Bartnicki Prospekt emisyjny

Linki:
www.ha.art.pl
http://www.liberatura.pl/